15. yüzyılda Osmanlı sarayında pilavın yenildiği hatta Fatih Sultan Mehmet’in sofrasında tavuklu pilavların yer aldığı çeşitli kaynaklarda yer almakta, ünlü gezgin Evliya Çelebi tarafından Bitlis’te bir davette 13 çeşit pilavın ikram edildiğinden bahsedilmektedir.
Pilav, Malatya yemek kültürünün ve Malatya sofrasının önemli bir ürünü olarak karşımıza çıkıyor. Yaptığımız araştırmalar sonucunda 25’e yakın pilav tarifinin Valiliğimizce yayımlanan “Malatya Mutfak ve Yemek Kültürü” isimli eserde yer almasını sağladık. Tabii ki bu 25 pilav türünün içerisinde tamamen yöresel olarak yapılan pilavlar yer almaktadır.
Malatya sofrasında pilav denince akla ilk gelen, bulgur pilavıdır. Malatya mutfağının vazgeçilmez malzemesi bulgur, pilav çeşitlerinde de ağırlığını hissettirmektedir. Yöremizde yetişen buğdayın öğütülmesi sonucu elde edilen pilavlık bulgurdan çeşit çeşit, birbirinden lezzetli pilavlar yapılmaktadır.
Geçmişten günümüze kadar gelebilen pilav çeşitlerini yöresel olarak isimleriyle sıralarsak şu pilav isimlerine ulaşırız: Bulgur pilavı, siyah mercimekli bulgur pilavı, etli bulgur pilavı, fasulyeli (paklalı) pilav (Pütürge-Doğanyol yöremizden), gevul (pezikli) pilav, herle (Haşıl), herse (Darende yöremizden), ıspanaklı (cacıklı) pilav, simit (sümüd) pilavı, malhuta, erişte pilavı, yarmacalı (muhaşerli) pilav, orakçı pilavı (Doğanşehir yöremizden), peluzeli pilav (Arapgir yöremizden), pirinçli harle, şehriyeli bulgur pilavı, yarmacalı saçaklı pilav, pıtpıt pilavı, pilav gömmesi, batırma (Arapgir yöremizden), dövme (gendime) pilavı, Akçadağ sulu pilav (Ahi pilavı), balıklı pilav, bulgur ve pirinç karışımı pilav, düğünlerde ikram edilen ve üzerine kaburga eti konularak servis edilen bir pilavdır (Arapgir yöresinden).
İsimlerini sıraladığım pilav çeşitlerinden orakçı pilavı, Doğanşehir yöremizden olup ekinlerin hasat edildiği dönemde çiftçinin tarla başında hasat sırasında yediği, güç kazanmak için özellikle pilavın üzerine kavurma konularak yenilen bir pilav türüdür. Sulu Akçadağ pilavı; düğünlerde, taziyelerde, davetlerde özel olarak hazırlanan etli ve bol yağlı bir pilav olup aslında kaşık kullanılmadan, yufka bandırılarak yenen lezzetli bir pilavdır. Yufkaya bandırılarak yenirken ağız kenarından akan yağ nedeniyle sulu veya şorikli pilav olarak da anılmıştır.
Balıklı pilav, Arapgir Kayaarası Kanyon’daki Kozluk Çayı’nda avlanan balıkla yapılan lezzetli bir pilav çeşidi olup bol reyhanlı salata ile yenir. Yarmacalı pilav, günümüzde ne yazık ki pek bilinmemektedir. Yıllar önce jüri başkanı olarak yer aldığım ilimizdeki yöresel yemek yarışmasında birbirinin benzeri olan onlarca yemek arasında tereyağı ile pişirilmiş lezzetli yarmacalı pilav benden tam not alarak birinci seçilmişti. Kadın yarışmacıya “Yarmacalı pilav nereden aklına geldi?” diye sorduğumda gözleri dolu bir şekilde “Rahmetli babamın en sevdiği pilavdı.” Cevabı, hepimizi duygulandırmıştı. Bu pilav, benim de çocukluğumdan damağımda kalan lezzetlerden biridir.
Yöresel adıyla siyah mercimekli bulgur pilavı, yöresel mutfağımızın hem önemli hem de besleyici bir çeşidi olarak yer almaktadır. Yazıhan ilçemizin İriağaç (köyü) Mahallesi’nde yaptığım araştırmada yörenin tek gelir kaynağının mercimek ve buğday olduğunu gördüm. Geçim kaynağı olarak üretilen mercimek, aynı zamanda mutfakların da önemli bir tüketim malzemesi olarak neredeyse üç öğün tüketiliyor. Araştırma yaparken köy muhtarından edindiğim bilgiye göre köyde yetişen nüfusun %60’tan fazlası yükseköğrenim görmüş. Muhtar, övünerek köy halkından okuyarak yetişen (mülkiyeli, general, doktor, mühendis, öğretmen, hemşire vb. mesleklerden) onlarca kişiyi sayarken “Mercimekte demir; var biz de mercimeği bol bol yiyince kafamız çalışıyor, zihnimiz açılıyor.” demişti.
Siyah mercimekli bulgur pilavı, mercimeğin süt yapıcı özelliği nedeniyle emziren annelere bol bol yedirilerek annelerin süt arttırıcı özelliğinden faydalanması sağlanmaktadır. Pilavla ilgili geleneksel inanışa göre dibi tutmuş (altı yanmış) pilavın yanan kısmını yiyen bekâr kişinin yaz mevsiminde düğününde yağmur yağar yorumu yapılır.
Pilavın aile içi ilişkilere olumlu bir yansımasından daha bahsetmek gerekir. Ataerkil aile yapısında yetişen delikanlıların evlenme talebi aile büyüklerine direkt söylenemez, mutfakta pilav pişerken evin delikanlısı pilav tavasına kaşığı gömerek annesi vasıtasıyla evlenme talebi aile büyüklerine usulünce iletilir. Söz mutlu olaylardan açılmışken sünnet çağındaki çocuklar sevilirken “Pilavını ne zaman yiyeceğiz?” diye soru yöneltilir. Askerlik görevini ifa eden veya iş güç sahibi olup eli ekmek tutan gençlere hayırlı olsun temennisi sunulurken “Artık pilavını da yeme zamanı geldi.” denilerek evlilik beklentisi ile ilgili dilek ve temenniler yine pilav vasıtasıyla ve esprili bir üslupla iletilir.
Uzun lafın kısası, Malatya yemek kültürünün önemli bir parçası olan pilav (özellikle bulgur ile yapılanlar); sünnet ve evlilik törenleri gibi mutlu günlerimizde, cenaze, taziye gibi mutsuz günlerimizde, başta kayısı olmak üzere zirai ürün hasat günlerimizde, tarlada, bağ bahçe işlerini yaparken, avcılıkta, akraba ve dost buluşmalarında mutlaka sofradaki yerini alan besleyici, doyurucu ve insan sağlığına olumlu katkı sağlayan vazgeçilmez yemeklerimizden biri olmaya devam edecektir.
Yazımı, yöresel yemek kültürümüzün tanıtımına aralıksız devam edeceğimi, tanıtım mücadelemin süreceğini pilavla ilgili bir atasözü ile noktalıyorum: Pilavdan dönenin kaşığı kırılsın!