ZENGİN YEMEK KÜLTÜRÜYLE BİRÇOK ÜNVANA SAHİP MALATYA

İbrahim Halil KILIÇ

14-07-2024 16:53

Malatya kent merkezine 7 km mesafede bulunan Arslantepe ören yerinde 1930’lu yıllardan bugüne kadar yapılan kazı çalışmalarında Malatya’nın geçmiş tarihinin 7000’li yıllara dayandığı hatta Karakaya Barajı nedeniyle sular altında kalan Caferhöyük ören yerini  de dâhil edersek 8000-9000’li yıllara dayanan bir tarihle karşılaşmanın mümkün olduğunu belirterek yazıma başlamak istiyorum.
Arslantepe ören yerinde bugüne kadar yapılan kazılarda 7 kültür tabakasının, 7 medeniyetin izlerine rastlanmıştır. İşte bu medeniyetlerle, kültürle yoğrulmuş insan unsuru günümüzde Malatya’yı farklı bir konuma getirmiştir.
Selçuklu Dönemi’nde Malatya’ya “Dar-ül Rifat” (seçkin insanların yaşadığı yer) ünvanı boşuna verilmemiş tabii ki.
Bugüne kadar bağrından çıkardığı devlet insanları, bilim insanları, düşünür, yazar, sanatçı ve ülkemizin önde gelen iş insanları; bu ünvanı doğrulayarak devam ettirmektedir.
Böylesine derin kültüre, medeniyete ev sahipliği yapmış Malatya’mızın yemek kültürü de geçmişten gelen izleri taşımakta ve çok farklı, zengin bir yemek kültürü sergilemektedir.
Farklı ve zengin bir kültür diyorum çünkü Malatya mutfağı bölgede bulunan diğer illerden tamamen farklı bir konumdadır.
İlimizin zengin yemek kültürünü anlatmadan, farklı kültür konumunu pekiştiren daha önceleri ilimize gelerek yemek kültürümüzü inceleyip programlar yapan iki önemli ismin yemek kültürü ile ilgili değerlendirmelerinden bahsetmek istiyorum:
İlki, yıllar önce kaybettiğimiz değerli sanatçımız Barış Manço. 1990’lı yıllarda yapmış olduğu TV programı nedeniyle ilimize gelmiş, tarihî ve doğal güzellikleri gezdikten sonra kerpiçten yapılmış eyvanlı Malatya evinde yöresel yemeklerimizi yer sofrasında tadımlayarak anlatmıştı.
Program bitiminde bölgesinden etkilenmeyen ve tamamen kendi yerel mutfağına ait köftelerimizi ve diğer yemeklerimizi, içerisinde kullanılan farklı malzemeleri (erik ekşisi, bitki yaprakları vb.) ilginç bularak mutfağımızın çok değerli olduğunu bana övgüyle anlatmıştı.
İkinci isim ise ülkemizin yakinen tanıdığı gurme yazar, TV programcısı Mehmet YASİN… Üç kez geldiği ve çekimler yaptığı ilimizde özellikle vejetaryen ve vegan ağırlıklı yemeklerimiz için “Aslında Malatya vegan ve vejeteryan yemekleri (köfteleri) ile Doğu Anadolu’nun Ege’sidir.” demişti.
Ünlü gezgin Evliya Çelebi, Seyahatname’sinde “Malatya’nın 7 türlü, 7 taneli buğdayı olur; benzeri ancak Harran’da ola.” demiştir.
Arslantepe ören yerinde yapılan kazılarda çıkarılan buğday taneleri, Malatya Müzesinde sergilenmektedir. Bütün bunlar bize Malatya mutfağının ana malzemesinin buğday olduğunu kanıtlamaktadır.
Malatya köftelerinde ve ekmek çeşitlerinde kullanılan buğday, geleneksel buğday çeşidimiz atalık buğday dediğimiz “kunduru buğdayı’dır”.
Geçmişten gelen 7 farklı kültür, 7 medeniyetle yoğrulan insanımızdan, kadınımızdan nasıl övgüyle bahsetmeyelim? Buğdayı haşlamadan öğütüp; kepekli olarak elde ettiği yarmayı (bulgur çeşidi) sadece su ve tuzla yoğurup; kiraz, ayva, üzüm, sarmaşık, dut yaprağına ince ince sarıp; yoğurt ve erik ekşili sosta pişirip; üzerini kavrulmuş soğanla süsleyip sofraya getirmiş. Anadolu kadını yokluk görmüş, savaş görmüş, kıtlık görmüş ama topraktan, ağaçtan bulduğu her bitkiyi hünerli elleriyle her gün değişik bir şekilde sofraya getirmiş. Kurutmak için soyduğu salatalık kabuğunu dahi atmamış, kurutmuş; kışın değişik malzemelerle pişirerek “hıyar aşı” isimiyle sofraya getirmiş. İşte bu nedenlerle Malatya yemek kültürü, bölgesinde çok farklı konumdadır diyoruz.
Malatya mutfağında bitki yaprakları, sebze hatta meyve ile ve değişik bulgur çeşitleriyle 80 çeşit köfte, sarma ve dolma yapılmaktadır. İşte bu nedenle Malatya “köfteler şehri” ünvanını fazlasıyla hak etmektedir. Bu köfteler önceleri sadece evlerde pişirilerek yenilirken günümüzde artık kadınlarımızın, başrolde olduğu kadın kooperatiflerine ait mini işletmelerde, kadın mutfaklarında ve yöresel yemek sunumu yapan lokanta ve restoranlarda ticari ürün olarak satışa sunulmakta hatta kargo yoluyla bozulmadan il dışına gönderilmektedir.
“Köfteler şehri” ünvanının yanında Malatya mutfağında bir başka bölüm, fırın ve tava yemekleridir. Önceden ısıtılmış taş fırınlarda yöreye özgü koyun eti başta patlıcan ve yardımcı sebzelerle hazırlanarak büyük tavalarda (yöresel ismiyle teşt denilir) pişirilen “kâğıt kebabı, sebzeli kâğıt kebabı, domatesli kebap, sebzeli kebap, pöçük tava” gibi yemekler; fırının başında 8-10 saatlik pişirim sonrası pişiren ustanın adeta yemekle birlikte piştiği, kendine özgü kokusu ve damak çatlatan lezzetiyle vücudunuza mutluluk hormonu salgılamaktadır.
Malatya mutfağında köfteler ve fırın yemeklerinin haricinde erik, elma, ayva ve kayısı ile yapılan yemekler de vardır.
Kebap denilince güneydoğu illerimiz akla gelir ama Malatya’da zırhta çekilen koyun etiyle yapılan kebap artık il dışından gelen misafirlerin bile aradığı bir lezzet olmuştur.
Zırh kebabımızın lezzet kalitesini en iyi tespit edip yorumlayan ülkemizin önemli lezzet uzmanı Vedat Milor, bakırcılar çarşısında tatmış olduğu zırh kebap için “Adana ve Şanlıurfa’dan sonra yediğim en iyi zırh kebabı Malatya’da.” demişti.
Malatya olarak bizim zırh kebaptaki iddiamızı “Kebabın doğum yeri Adana, Gaziantep nüfusuna kayıtlı ama Malatya’da ikâmet ettiği lezzet adresleri var.” diye yorumluyorum.
Malatya merkezinden ilçelere doğru bir lezzet gezisi yapmak gerekir.
Yeşilyurt ilçemizin kadim merkezindeki lezzetleri anlatmamak haksızlık olur, çarşı merkezindeki kasap-manav-fırın iş birliğiyle hazırlanan Çırmıktı tavası ve Malatya lahmacununu ister fırın önündeki alanda isterseniz soğuk suların aktığı su başları veya yemyeşil parklarda, piknik alanlarında çatal-bıçak-kaşık kullanmadan sıcacık pideleri tavaya bandırarak yemelisiniz.
Yeşilyurt tabii ki bundan ibaret değil; ilçe merkezinden başlayan ve Gündüzbey Kaptaj’a kadar devam eden vadisinin adı artık “Lezzet Vadisi” oldu. 
Vadi boyunca yanı başında Derme Deresi’nin aktığı onlarca lezzet mekânında 44 çeşit kahvaltıdan akşam yemeğine kadar yöresel lezzetleri, serin hava ve yemyeşil ortamda yerken iyi ki gelmişiz diyeceksiniz.
Yeşilyurt’tan Akçadağ’a geçelim isterseniz Akçadağ’da sulu pilav ve kömbe ziyafeti için bir eve konuk olmanız gerekecektir. Yolumuzun paşalar diyarı Arapgir’e eylül ayında mutlaka düşmesi gerekir. Kekik kokulu dağlarda, yaylalarda otlanarak beslenen oğlak etinden yapılan tandır kebabını köhnü üzümüyle birlikte tadarken reyhan şerbeti ile ferahlayacaksınız. Tabii ki Arapgir lezzetleri bundan ibaret değil. Dolama, akıtma bıcik, kızartma, gelin kız helvası ve peynirli ekmek… Bu lezzetleri de tatmak gerekir diyorum.
Malatya’dan güneye doğru gidiyorsanız Doğanşehir-Sürgü-Takaz’da akvaryum görüntüsünü andıran göletlerde oynaşan alabalıkları seyredip serin hava ile serinlerken alabalığın ızgarasını, tavasını yedim ama pizzasını ilk defa burada tadıyorum diyeceksiniz. Doğanşehir denilince Polat köftesi, kınalı ekmeği, kuru fasulyesi ve cevizli şekerinden de bahsetmek gerekir ama bunları ticari mutfaklarda bulamazsınız; bir eve konuk olmanız gerekmektedir. 
Kale-Pütürge yöremizde kavurma, Darende ilçemizde Darende kebabı tadılmalı. Tatlı düşkünü iseniz Malatya’da tereyağlı kayısı tatlısı, peynir helvası, yassı kadayıf gibi şerbetli tatlılar ve geleneksel Malatya kurabiyesi damaklara tatlı bir lezzet bırakır.
Malatya denilince akla AB tescilli kayısı gelir tabi ki. 6 Şubat depremleri sonrası yıkılan Şire Pazarı ve geleneksel çarşılarımızın inşaatı devam ederken kayısı, üzüm ve duttan yapılan pestil, atom kayısı döneri, cezerye türü ürünler, kayısılı çikolata, kavrulmuş kayısı çekirdeği ve Malatya’nın lezzetli meyve kurularını şehrin muhtelif yerlerinde oluşturulan konteyner çarşılarda ve kayısı satış noktalarında bulabilirsiniz. Tabi bu dükkânlara aç karnına giderseniz kazançlı çıkarsınız çünkü Malatya esnafı size bu ürünleri teker teker tattırmadan satmaz.
Malatya’dan ayrılırken kendinize ve dostlarınıza hediye olarak kayısılı ürünlerin haricinde Malatya yerli peyniri, tereyağı, bulgur çeşitleri, erik ekşisi, salamura samut, Malatya kurabiyesi, pide fırınlarında çeşit çeşit yapılan yağlı pidelerden alabilirsiniz. Kayısı ve çekirdek yağından imal edilen kozmetik ürünler de (yağ, sabun, krem…) son zamanlarda hediye olarak bolca alınmaktadır.

 

DİĞER YAZILARI Malatya Kahvaltı Sofrasının Yükselen Yıldızı DERMAN 01-01-1970 03:00 MALATYA YEMEK KÜLTÜRÜNDE PİLAVLARIMIZ 01-01-1970 03:00 Malatya Mutfağında Meyve Kullanılarak Yapılan Yemekler 01-01-1970 03:00 Kayısı Tatlıları Yarıştı 01-01-1970 03:00